Geşî pir kesan xemgîniyê wekî pirsgirêkekê dibînin ku divê ji holê were rakirin. Lê belê, fîlozofê Danîmarkî yê sedsala nozdehan, Søren Kierkegaard, şîrovekirineke cuda pêşniyar kir. Wî di berhema xwe ya The Concept of Anxiety(Têgeha Xemgîniyê, 1844) de parast ku xemgînî tiştekî bingehîn derbarê hebûna mirov de eşkere dike: azadiya me.
Søren Kierkegaard kî bû?
Søren Kierkegaard (1813–1855) li Kopenhagê jiya û berhemên xwe li wir nivîsîn. Gelek ramanger wî wekî bavê hebûngeriyê (ekzîstansiyalîzmê) dibînin. Berhemên wî, ji şûna pergalên razber ên felsefî, li ser ezmûna jiyankirî ya kesê takekes disekinin. Herwiha, wî gelek caran bi navên veşartî nivîsî; ev stratejî derfet da wî ku jiyanê ji aliyên cuda ve binêre (Hannay, 2001).
Kierkegaard Têgeha Xemgîniyê bi navê veşartî yê Vigilius Haufniensis, ku wateya wê “parêzvanê Kopenhagê” ye, weşand. Pirtûkê xemgîniyê di çarçoveya psîkolojiyê, teolojiyê û hînkirina guneha eslî de dinirxîne (Kierkegaard, 1844/1980a).
Xemgînî û tirs: Kierkegaard wan çawa ji hev cuda dike?
Di destpêkê de, Kierkegaard di navbera tirsê û xemgîniyê de xetek zelal dikişîne. Tirs her dem ber bi tiştekî diyarkirî ve tê, wekî heywanekî xeternak an nexweşiyekê. Lê berevajî wê, xemgînî xwedî tiştekî diyar nîne. Mijara wê “tunekî” ye; ango, bi rastî, xwe îhtîmala gengaziyê ye.
Mînakî, mirovê ku li ber qeraxê zinarekê radiweste bifikirin. Tirs bi xetera ketinê ve girêdayî ye. Lê xemgînî ji hişmendiyeke ecêbtir çêdibe: mirov dikare hilbijêre ku xwe bavêje jêr. Tu tişt wî neçarî vê hilbijartinê nake; dîsa jî, hiş dibîne ku ev derfet heye.
Ji ber vê yekê, Kierkegaard xemgîniyê wekî “sergêjîna azadiyê” pênase dike (Kierkegaard, 1844/1980a, r. 61). Ev sergêjîn tenê ji zinêrê çênabe. Berevajî vê, ew ji ber ku mirov li îhtîmalên xwe dinêre, derdikeve holê.
Kierkegaard û xemgînî wekî hişmendiya azadiyê
Azadî berî hilbijartinê
Li gorî Kierkegaard, xemgînî dema derdikeve holê ku mirov hay jê dibe ku ew dikare hilbijartinê bike. Fîlozof vê ramanê bi çîroka Adem a di Mizgîniyê de rave dike. Berî ku qedexe were ragihandin, Adem di rewşa bêgunehiyê de dijî. Lê gava fermanê dibihîze, fam dike ku ew dikare tevî wê yekê jî bi awayekî din tevbigere. Di encamê de, ev hesta “karîna kirinê” xemgîniyê çêdike.
Dijberiyeke dilşewat
Kierkegaard herwiha xemgîniyê wekî “dijberiyeke dilşewat û dilşewatiyeke dijber” bi nav dike. Bi gotineke din, tiştên nenas di heman demê de me dikişînin û ji me dûr dixin. Ev dualîtiya hestî rave dike ku çima îhtîmal hem me dixe bin bandorê û hem jî me ditirsîne.
Ruh û xwebûn
Herwiha, Kierkegaard xemgîniyê bi têgeha ruhê (spirit) ve girê dide. Li gorî wî, mirov sentezeke laş û ruhê ye; ruh jî ew hêman e ku van herduyan bi hev re digire. Ji aliyekî din ve, heywan xemgînî nabînin, ji ber ku ew ji wê kapasîteya têkiliya bi xwe re bêpar in. Ji ber vê yekê, şiyana hîskirina xemgîniyê nîşana hebûna xwebûnekê ye ku dikare xwedî azadî be.
Çima li gorî Kierkegaard xemgînî nexweşî nîne?
Kierkegaard xemgîniyê wekî kêmasiyekê nabîne. Berevajî vê, ew wê wekî nîşana mezinahiya mirov dibîne. Heke hebûnek xemgînî nenasibûya, wê ji azadiyê, berpirsiyariyê û îmkana xwedî xwebûnê jî bêpar bimaya.
Li gorî vê nêrînê, Kierkegaard dinivîse ku kesê ku fêrî xemgîn bûnê “bi awayekî rast” dibe, “tişta herî bilind” fêr dibe (Kierkegaard, 1844/1980a, r. 155). Bi rastî, xemgînî kesê takekes perwerde dike. Ew çavkaniyên teselliyê yên derewîn eşkere dike û mirov ber bi biryarên rastîn ve dibe.
Lê dîsa jî, nêrîna Kierkegaard êşa klînîkî paşguh nake. Psîkiyatriya nûjen pirsgirêkên xemgîniyê nas dike ku dibe ku hewceyê dermankirina pisporane bin. Argûmana fîlozof di asta teşxîsa bijîşkî de naxebite; ew di asta hebûna mirov de dixebite. Ji ber vê yekê, xwîner divê ramanên wî wekî sedemekê ji bo dûrketina ji terapiyê an lênêrîna bijîşkî bikar neynin.
Xemgînî û bêhêvîtî
Kierkegaard bi navê veşartî yê Anti-Climacus di berhema xwe ya The Sickness unto Death (Nexweşiya ku dibe sedema mirinê, 1849) de vegeriya ser van mijaran. Li wir, ew bêhêvîtiyê, ango rewşa ku mirov nikare bibe xwe, dinirxîne.
Ji bo Kierkegaard, xemgînî û bêhêvîtî bi hev ve girêdayî ne, lê ew ji hev cuda ne. Xemgînî qada îhtîmalkan vedike; bêhêvîtî jî xwebûnekê diyar dike ku bi xwe re têkiliyeke şaş datîne (Kierkegaard, 1849/1980b).
Li gorî Kierkegaard, çareserî di baweriyê de ye. Ji ber vê yekê, xwebûn divê bi awayekî “zelal” xwe bispêre wê hêzê ku wê afirandiye. Her çend ev çareserî bingeheke olî hebe jî, gelek ramangerên sekuler avahiya wê ji bo ramanên xwe adapte kirine.
Bandora Kierkegaard li ser felsefe û psîkolojiyê
Analîza Kierkegaard ya xemgîniyê ramanên sedsala bîstemîn şekil da. Mînakî, Martin Heidegger di berhema xwe ya Being and Time (Hebûn û Dem, 1927) de têgeha Angst pêş xist. Di vê nêrînê de, xemgînî hebûna mirov di hundirê dinyayê de eşkere dike (Heidegger, 1927/1962).
Bi heman awayî, Jean-Paul Sartre di berhema xwe ya Being and Nothingness (Hebûn û Tiştnebûn, 1943) de xemgîniyê wekî hişmendiya refleksîf a azadiya radîkal pênase kir (Sartre, 1943/1956).
Herwiha, teolojî jî ji ramanên wî sûd wergirt. Paul Tillich di berhema xwe ya The Courage to Be (Cesareta Hebûnê, 1952) de parast ku cesaret tê wateya pejirandina xwe, tevî xemgîniya hebûnî.
Wekî din, psîkolojî jî gelek ramanên wî bi kar anîn. Rollo May (1950/1977) dema ku xemgîniya normal ji xemgîniya nevrotîk cuda dikir, rasterast ji Kierkegaard sûd wergirt. Paşê, Irvin Yalom (1980) psîkoterapiya hebûnî li ser çar xemgîniyên bingehîn ava kir: azadî, mirin, tenêtî û bêwatebûn.
Îro Kierkegaard û xemgînî çi hînî me dike?
Îro gelek kes di warê karîyerê, têkiliyên xwe û pêşerojê de bi nezelaliyeke domdar re dijîn. Kierkegaard ji bo vê rewşê nêrîneke nû û bikêr pêşkêş dike. Ji ber ku li gorî wî, xemgînî dikare nîşana hilbijartinên rastîn be ku balê dixwazin.
Di encamê de, pirsê bingehîn diguhere. Li şûna ku tenê bipirsin: “Ez çawa dikarim ji xemgîniyê xilas bibim?”, em dikarin bipirsin: “Xemgîniya min kîjan îhtîmalê nîşanî min dide?”
Ev guhertina nêrînê şûna dermankirina pirsgirêkên xemgîniyê nagire, lê dikare têgihîştina mirov a xwe kûrtir bike.
Di dawiyê de, Kierkegaard tîne bîra me ku azadî xwedî giraniyekê ye. Her biryara rastîn xetere dihewîne û xemgînî ew xalê nîşan dide ku ev xeter dibin tiştekî eşkere.
Pirsên pir têne pirsîn
Kierkegaard derbarê xemgîniyê de çi gotiye?
Kierkegaard parast ku xemgînî “sergêjîna azadiyê” ye. Xemgînî dema derdikeve holê ku mirov hay jê dibe ku ew xwedî îhtîmalên cuda ye û dikare hilbijartinê bike.
Di felsefeya Kierkegaard de ferqa di navbera tirsê û xemgîniyê de çi ye?
Tirs xwedî mijareke diyar e, wekî tehdîd an xetereyek. Lê xemgînî xwedî mijareke konkret nîne; mijara wê îhtîmal, ango “tunekî”, ye.
Teoriya Kierkegaard ya xemgîniyê di kîjan pirtûkê de cih digire?
Di berhema The Concept of Anxiety (Têgeha Xemgîniyê, 1844) de ku Kierkegaard bi navê veşartî yê Vigilius Haufniensis nivîsiye.
Ma Kierkegaard xemgîniyê wekî nexweşiyeke derûnî dît?
Na. Wî xemgîniyê wekî taybetmendiyeke bingehîn a hebûna mirov û nîşana azadiyê dît. Lê nêrîna wî ya felsefî cihê teşxîsa klînîkî an dermankirina bijîşkî nagire.
Çavkanî
Hannay, A. (2001). Kierkegaard: A Biography. Cambridge University Press.
Heidegger, M. (1962). Being and Time (J. Macquarrie & E. Robinson, werger.). Harper & Row. (Berhema orîjînal: 1927)
Kierkegaard, S. (1980a). The Concept of Anxiety: A Simple Psychologically Orienting Deliberation on the Dogmatic Issue of Hereditary Sin (R. Thomte & A. B. Anderson, werger.). Princeton University Press. (Berhema orîjînal: 1844)
Kierkegaard, S. (1980b). The Sickness unto Death: A Christian Psychological Exposition for Upbuilding and Awakening (H. V. Hong & E. H. Hong, werger.). Princeton University Press. (Berhema orîjînal: 1849)
May, R. (1977). The Meaning of Anxiety (çapa nûvekirî). W. W. Norton. (Berhema orîjînal: 1950)
Sartre, J.-P. (1956). Being and Nothingness (H. E. Barnes, werger.). Philosophical Library. (Berhema orîjînal: 1943)
Tillich, P. (1952). The Courage to Be. Yale University Press.
Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. Basic Books.
Têbînî: Ev werger bi Kurmanciya standard hatiye amadekirin. Ji bo weşandina li ser malperê, dikarî heman navnîşana çavkaniyê di metnê de biparêzî û ji bo SEO-yê sernavê bi vî awayî bikar bînî: Kierkegaard û Xemgînî: Çima Xemgînî Hişmendiya Azadiyê ye?
About the Author
